Wspólne oświadczenie Polski i państw bałtyckich

Cztery państwa europejskie – Estonia, Łotwa, Litwa oraz Polska – wystosowały wspólny, stanowczy protest przeciwko działaniom rosyjskich władz w Tomsku. Dyplomaci potępili demontaż „Kamienia Żałoby”, centralnego elementu kompleksu upamiętniającego ofiary represji politycznych, do którego doszło 19 kwietnia. W oficjalnym liście skierowanym do MSZ Rosji, ambasady określiły usunięcie pomnika mianem aktu barbarzyństwa i rażącej próby wymazywania pamięci historycznej o zbrodniach systemu sowieckiego.

Zlikwidowane upamiętnienie, utworzone oficjalnie w 1992 roku, poświęcone było osobom narodowości polskiej, litewskiej, łotewskiej, estońskiej oraz kałmuckiej, które zostały zamordowane przez NKWD w obwodzie tomskim w czasach stalinowskiego terroru. Autorzy protestu podkreślili, że plac pamięci powstał zgodnie z rosyjskim prawem i za zgodą lokalnej administracji, co czyni jego obecne niszczenie działaniem cynicznym. Sygnatariusze listu zażądali natychmiastowego przywrócenia miejsca pamięci do pierwotnego stanu.

Wspólne oświadczenie akcentuje hipokryzję strony rosyjskiej, wskazując, że narody te ucierpiały pod rządami dwóch zbrodniczych totalitaryzmów: nazistowskiego i sowieckiego. Zdaniem dyplomatów, tłumienie pamięci o ofiarach stalinizmu uderza w wysiłki na rzecz zachowania pamięci o ofiarach nazizmu, a rzetelne rozliczenie obu reżimów jest kluczowe dla zapobieżenia powtórce tragicznej historii. Dokument, opublikowany ze względu na ważny interes społeczny, kończy się wymownym stwierdzeniem: „Pamięci nie da się zniszczyć”.

Kontekst historyczny działań w Tomsku jest szczególnie bolesny dla państw bałtyckich i Polski, gdyż region ten był jednym z głównych celów masowych deportacji. Tylko z samej Estonii radziecki okupant w dwóch wielkich falach – w 1941 oraz 1949 roku – wywiózł na Syberię dziesiątki tysięcy ludzi. W okolicach Tomska funkcjonowało wiele obozów systemu Gułag, w których ginęli przedstawiciele narodów zniewolonych przez ZSRR, co czyni zdemontowany pomnik jednym z najważniejszych symboli ich martyrologii.