Los ukraińskich uchodźców w krajach UE -zmiany podejścia

Pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę doprowadziła do największego kryzysu migracyjnego w Europie od zakończenia II wojny światowej. Unia Europejska po raz pierwszy w historii uruchomiła dyrektywę o tymczasowej ochronie, przyznając Ukraińcom prawo do legalnego pobytu, pracy, opieki zdrowotnej i edukacji dzieci. Status ten został przedłużony do 2027 roku.

Według danych Eurostatu z listopada 2025 roku z ochrony czasowej w UE korzystało 4,35 mln obywateli Ukrainy. Łącznie na świecie zarejestrowano do 7 mln uchodźców, a ukraiński rząd szacuje, że kraj opuściło około 7,5 mln osób. Demografowie mówią o jeszcze większych stratach, uwzględniając ofiary wojny, ludność na terenach okupowanych oraz spadek liczby urodzeń. „Kiedy próbuję oszacować straty Ukrainy w wyniku wojny, wychodzi mi przerażająca liczba – 10 milionów ludzi. To jest demograficzna przepaść” – powiedziała dyrektorka Instytutu Demografii i Badań Społecznych Ella Libanowa. Skutki eksodusu są odczuwalne w gospodarce i na rynku pracy, a liczba urodzeń spadła do poziomu, przy którym nawet w Kijowie zniknęły kolejki do przedszkoli.

Najwięcej uchodźców przebywa w Niemczech, Polsce i Czechach. Kobiety i dzieci stanowią zdecydowaną większość osób objętych ochroną. Choć napływ nowych osób jest dziś znacznie mniejszy niż w 2022 roku, w 2025 roku państwa UE wydały ponad 683 tys. nowych decyzji o przyznaniu ochrony, co oznacza spadek o 16,3 proc. w porównaniu z rokiem poprzednim. Część uchodźców wróciła już na Ukrainę. „Kto naprawdę chciał wrócić, ten już wrócił. A takich osób jest sporo” – oceniła ekonomistka Ludmiła Czerenko.

W Polsce, która pozostaje jednym z głównych krajów przyjmujących, podejście do wsparcia zostało wyraźnie powiązane z aktywnością zawodową. Jednorazowe świadczenie w wysokości 300 złotych zniesiono już latem 2022 roku, a wypłata programu „800+” dla dzieci została uzależniona od legalnego zatrudnienia lub prowadzenia działalności gospodarczej przez rodziców. Z początkiem 2026 roku poziom społecznej aprobaty dla pomocy uchodźcom spadł do 48 proc., podczas gdy 46 proc. badanych było jej przeciwnych. Jednocześnie dane ekonomiczne wskazują, że od początku pełnoskalowej wojny wkład Ukraińców w polski PKB wyniósł 328,6 mld złotych, przy wydatkach na pomoc rzędu 40,3 mld złotych. Poziom zatrudnienia wśród obywateli Ukrainy w Polsce sięga 75–85 proc., co oznacza wskaźnik wyższy niż wśród samych Polaków.

Równocześnie w wielu krajach UE ograniczono zakres wsparcia socjalnego i zaostrzono warunki jego przyznawania. Coraz częściej wymagane jest udokumentowanie aktywnego poszukiwania pracy, nauki języka czy posyłania dzieci do lokalnych szkół. W Niemczech osoby, które przybyły po 1 kwietnia 2025 roku, zostały objęte niższymi świadczeniami w systemie dla osób ubiegających się o azyl, a Bundestag zawiesił prawo do łączenia rodzin. Norwegia ograniczyła wypłaty do osób mieszkających w ośrodkach państwowych, Irlandia zrównała i znacząco obniżyła tygodniowe świadczenia dla mieszkańców zakwaterowania publicznego, a Czechy skróciły okres bezpłatnego zakwaterowania i zmniejszyły zasiłki. Mimo to według badań Eurobarometru 80 proc. Europejczyków nadal popiera przyjmowanie uchodźców z Ukrainy, choć poziom aprobaty różni się w zależności od kraju.

Część państw rozważa zachęty finansowe do powrotu. Szwajcaria oferowała od około 1000 do 4000 franków szwajcarskich za dobrowolny wyjazd, a Norwegia wypłaca 1500 euro. Zdaniem ekspertów skuteczność takich programów jest jednak ograniczona. „Decyzja o powrocie zależy nie od jednorazowej wypłaty, lecz od bezpieczeństwa, dostępu do mieszkania i pracy na Ukrainie” – podkreśla Darija Mychajłyszyna z Kijowskiej Szkoły Ekonomii. We wrześniu 2025 roku Rada UE przyjęła rekomendację dotyczącą przejścia od ochrony czasowej do innych form pobytu lub dobrowolnego powrotu, zaznaczając, że obecny mechanizm nie może obowiązywać bezterminowo.

Eksperci wskazują, że wielu Ukraińców zintegrowało się na europejskich rynkach pracy. W Niemczech pracuje już co drugi uchodźca, a w Polsce poziom zatrudnienia wśród obywateli Ukrainy sięga 75–85 proc. Dla Ukrainy utrata wykształconej i aktywnej zawodowo części społeczeństwa pozostaje poważnym wyzwaniem. „Nikt nie może dziś powiedzieć, kto wróci. Ale gdy ludzie poczują bezpieczeństwo i zobaczą dla siebie miejsce na rynku pracy, wrócą” – oceniła Ella Libanowa.